Erfgoedklasbakken aan het woord: Helena Fransens

In de Erfgoeddag-week van 25 tot 29 april 2022 trekken tal van erfgoedmedewerkers met uiteenlopende expertises naar de klas. Zowel in lager als middelbaar onderwijs kunnen leerlingen én leerkrachten op die manier kennismaken met de verschillende facetten van erfgoed en erfgoedzorg. We maken kennis met zo’n gepassioneerde Erfgoedklasbak: iemand met een passie voor erfgoed die graag één (of meerdere) lesuren van een leerkracht overneemt om zo kinderen (en volwassenen) kennis te laten maken met erfgoed…

Welkom! Zie je het zitten om jezelf even kort voor te stellen?

[Helena Fransens] “Ik ben Helena Fransens, ik heb 30 jaar kantklosles gegeven in het volwassenenonderwijs bij Qrios Vrije Leergangen Limburg in Hoevenzavel. Op het hoogtepunt volgden daar elke week 160 mensen kantles! Intussen ben ik gepensioneerd, maar het kantklossen laat me niet los. Daarom neem ik op Erfgoeddag graag een voortrekkersrol op in Genk en heb ik de Limburgse kantklosgroepen gestimuleerd om dit ook in hun gemeente te doen.”

Hoe is het bij je opgekomen om deel te nemen als Erfgoedklasbak aan de Erfgoeddag-week?

“Dit gebeurde doordat ik mezelf had ingeschreven op de nieuwsbrief van FARO. Mijn interesse voor erfgoed is er gekomen via KantelinK in Sint-Truiden, een vereniging die er naar streeft om de traditionele kantbeoefening in een hedendaagse vormgeving verder te laten leven. Met KantelinK geven we een nieuwe invulling aan kantklossen, waardoor functionele kant (in kleding) evolueert naar echte kantkunst! De materialen zijn intussen ook aangepast. Terwijl men vroeger voornamelijk linnen en katoenen garens gebruikte, werken we bij KantelinK ook met andere materialen, bijvoorbeeld door metaaldraad te integreren waardoor we in drie dimensies kunnen werken.”

Waarom was kant vroeger zo belangrijk?

“De middeleeuwse aristocratie droeg dure kledij uit kostbare stoffen. Om deze kledij te beschermen tegen het vuil, droegen ze hieronder steeds een onderhemd. Kantklossen is ontstaan uit de behoefte om dit onderhemd te versieren. Omdat de boorden van deze hemden vaak onder de kledij uitkwamen, wilden ze deze versieren met mooie patronen. Deze patronen werden gevormd met de naald of door te klossen. Geleidelijk werden deze boorden steeds breder en groeiden uit tot hele grote kragen.

De witte boorden en kragen waren niet enkel een toonbeeld van hygiëne, maar ook van klasse. Kant was zoals een dure auto nu: een statussymbool, een middel om te tonen hoe rijk iemand was.”

Is er een link tussen kantklossen en de Limburgse Mijnstreek?

“De oorsprong van kantklossen valt te situeren in Vlaanderen in de 16de eeuw, maar simultaan ook in Italië. Een belangrijke rol was weggelegd voor Antwerpen, Brugge, Gent maar ook in Limburg was er rond 1750 sprake van een kantschool in Sint-Truiden. Ook zijn er aanwijzingen dat in Hasselt volop werd geklost. Veel is verloren gegaan, maar kant was over heel Vlaanderen belangrijk, dus waarschijnlijk ook in onze regio.

Kant was economisch gezien erg belangrijk voor Vlaanderen, en bracht hier veel rijkdom. Kantwerk werd gewaardeerd zoals diamant of goud, het was een belangrijk handelsproduct voor de regio. Het was zodanig belangrijk voor Vlaanderen dat onze expertise enorm gevraagd en gewaardeerd werd in het buitenland. Zo is er het voorbeeld van Annaberg, een Duits mijnstadje, dat Vlaamse vrouwen inhuurde om daar dames op te leiden in het kantklossen. Door hun industrie was er veel rijkdom, en ze wilden dit tonen in onder meer hun kledingdracht.”

We gebruiken ook andere materialen. Door bijvoorbeeld metaaldraad te integreren, kunnen we in drie dimensies werken.'

Helena Fransens

Kantklossen werd dus vooral uitgeoefend door vrouwen?

“Dat klopt. Kantklossen werd hoofdzakelijk beoefend door vrouwen om een extra inkomen te voorzien voor het gezin, het was een kwestie van rondkomen. Ze werkten in kantateliers of gewoon thuis. De meeste ambachten in die tijd werden uitgevoerd door mannen, maar kantklossen is altijd een vrouwenambacht gebleven. In tegenstelling tot andere ambachten, zoals de schilderkunst, beeldhouwkunst of smeedkunst, bleef de ambachtsvrouw anoniem. Tussen de maker en de drager zat ook een wereld van verschil. De makers werden vaak uitgebuit. Er vallen parallellen te trekken met de hedendaagse textielmarkt en haar relatie met de lageloonlanden. Op het einde van de 19de eeuw betekende de industriële revolutie de doodsteek voor de handgemaakte kant, de ambachtsvrouwen werden vervangen door kantmachines.

Wat ben je van plan op de Erfgoeddag 2022?

“Tijdens de Erfgoeddagweek word ik bijgestaan door een aantal andere fanatieke Limburgse kantklossters. Samen trekken we naar lokale basisscholen met kantkloswerk dat aangepast is op het niveau van leerlingen uit het vijfde of zesde leerjaar. We nemen ook de nodige materialen mee. Hierbij zorgen we ervoor dat er steeds één begeleider aanwezig is per groepje van 4 à 5 leerlingen. We leren ze de beginselen van het kantklossen aan de hand van een werkje dat op het einde van de lestijd ook volledig af is. Hopelijk kunnen we hiermee een duurzame relatie opbouwen met de basisscholen.

Veel kinderen kennen het kantklossen niet meer, tenzij ze ouders hebben die zelf interesse hebben voor erfgoed en met hen naar bijvoorbeeld Bokrijk gaan. Daarom trekken we graag zelf naar de scholen, zo bereiken we kinderen die we anders niet zouden aanspreken. Erfgoeddag is zo een ideaal moment om onze technieken te demonstreren en aan te leren in de klas.”

Hoe zou je een leerkracht overtuigen om bij jullie een workshop te boeken? Wat maakt kant zo uniek?

“Kantklossen heeft misschien minder bekendheid, maar wel een enorm mooie geschiedenis. Bovendien is kant niet oubollig. Zo organiseert Kant in Vlaanderen vzw tijdens de erfgoedweek een kantwandelroute met tentoonstellingen op verschillende locaties in de stad Diest, o.m. het Begijnhof. Hier koppelen we de traditie aan hedendaags kantwerk, maar kijken we ook naar andere beeldende kunsten met oog voor transparantie, een belangrijk kenmerk van kant.

Met Erfgoeddag hopen we in Limburg ook een inhaalbeweging te maken op de andere Vlaamse provincies. Vaak hebben zij een bepaalde voorsprong, onder meer door de bestaande textielmusea. Door met onze Erfgoedklasbakken naar de klas te trekken, kunnen we hen op een laagdrempelige manier laten kennismaken met dit bijzondere erfgoed, en zo een jonge generatie enthousiasmeren!”

Lees ook deze blogberichten

erfgoeddag2022

Aanbod voor het onderwijs

Erfgoeddag-week in de Mijnstreek! Voor het eerst in de geschiedenis van Erfgoeddag trekken lokale erfgoedverenigingen en erfgoeddeskundigen actief naar alle scholen in Vlaanderen en Brussel! Zij

Lees meer »